Turhan Ada

Anahtar Kelimeler: II. Meşrutiyet, Selim Sırrı Tarcan, Zabıta, İttihad ve Terakki Cemiyeti, Selanik

Giriş

Bu çalışmanın amacı, İttihad ve Terakki Cemiyeti'nin idealize ettiği temel paradigmalara tüm benliği ile bağlı olan, ilk gençlik yıllarından beri içselleştirdiği politik ve düşünsel yaklaşımların başarıya ulaşmasını coşkuyla karşılayan ve II. Meşrutiyet'in ilanıyla birlikte derinleşen bu iki olgunun etkisiyle kendisini Cemiyet'in başat figürleri arasına sokacak kadar yüksek bir özgüven sergileyen Rıza Tevfik'in bu süreçteki politik etkinliklerini mercek altına alabilmektir.

Bu bağlamda kendisinin, değişen rejimin yeni sahiplerinden biri olduğunu vurgularcasına gönüllü bir kolluk kuvveti kimliğine bürünmesine yol açan bu süreçte yaşadığı ilk hayal kırıklıklarına rağmen Cemiyet'in lider kadrosu ile aynı dünya görüşünü paylaştığı için yörüngesinde bir değişikliğe gitmediğini de vurgulamak istedik.

Bu çalışmayı kaleme alırken resmi yayınlara ve dönemin önde gelen gazete ve dergilerine de başvurmakla birlikte, konuya daha çok temas eden hatırat ve araştırma-inceleme türündeki eserler üzerinde yoğunlaştım. Hiç şüphesiz, ele alınan hatıratların sübjektif değerlendirmeler içerdikleri gerçeği yadsınamaz; bununla birlikte konuyu olabildiğince nesnel biçimde yansıtabilmeyi amaçladım ve konuyla ilgili yetkin telif eserleri referans gösterme cihetine gittim. Kapsam açısından da II. Meşrutiyet'in ilanı ile bunu izleyen secim süreci arasında yer alan zaman periyodu üzerinde yoğunlaşmaya çalıştım.

II. Meşrutiyet Dönemi'nin İlk Evresindeki Politik Etkinlikleriyle Rıza Tevfik

Rıza Tevfik, II. Meşrutiyet döneminin henüz ilk günleri yaşanmakta iken, bir yandan İTC'nin, Hürriyet, Musavat ve Uhuvvet gibi Fransız Devrimi'nden ilham alan prensiplerine dayanan ilkesel propagandası üzerinde yoğunlaşmış,[1] bir yandan da Merkez-i Umumi'den aldığı emirle kendisi gibi propaganda çalışmalarına katılan[2] yardımcısı[3] ve jimnastik öğrencisi[4] Selim Sırrı (Tarcan) ile birlikte, İstanbul genelinde atlı polisleri çağrıştıran bir kolluk kuvveti gibi asayişin teminine çalışmıştı[5].

Devrim süreciyle birlikte, yığın eylemlerinin bayram coşkusu içinde sansür ve hafiyelik kaldırılmış, oluşan yasal boşluk nedeniyle her türlü toplantı ve gösteri kayıtsızca yapılır hale gelmiş, göstericilerle devlet adamları arasında yer yer doğrudan temaslar dahi söz konusu olmaya başlamıştı[6]. Anadolu gibi İstanbul'da da istikrar hızla bozulmaktaydı. Sultan Abdülhamid'in süt yeğeni Fehim Paşa'nın öldürüldüğü, Tahsin Paşa, Mektepler Nazırı Zeki Paşa, Ebulhüda Efendi, Bahriye eski Nazırı Hasan Rami Paşa, Mabeynci İzzet Paşa gibi devlet tecrübesine sahip isimlerin ise ancak İTC kasasına giren yüksek meblağlar sayesinde yurtdışına kaçabildikleri bilinen bir gerçekti[7]. Asayiş bozukluğunun Meşrutiyete atfedilmesinden endişelenen cemiyet, yayınladığı bir bildiri ile memurları göreve çağırmıştı. Bahriyeye bağlı bazı küçük rütbeli subaylarla erlerin işlerini bırakarak topluca terfi etmek istemeleri, yalnızca kumandanlarını değil İTC kadrolarını bile endişeye sevk etmişti[8].

İradesinin dikkate alınacağını tevehhüm eden geniş halk kitleleri, oluşmaya başlayan bu bilince dayanarak farklı talepler doğrultusunda mobilize olmuş, ihtilalin baş rol oyuncusu gibi doyumsuz bir kimliğe bürünmüştü[9].

Rıza Tevfik, arkadaşı ile giriştiği propaganda etkinlikleri bağlamında ilk önce bu probleme el attı ve İstanbul halkını ve özellikle kentli gençleri günümüzde İstanbul Üniversitesi merkez binası olarak kullanılan Serasker Dairesi'nin önünde topladı; hemen akabinde de uzun bir nutuk irad ederek kendisini dinleyenlerden “hürriyete” sadık kalacaklarına dair söz aldı[10].

Ancak, kendi inisiyatifi ile üstlendiği koruma ve kollama görevinin başlangıç noktası olan bu gelişmenin[11] önceki evrelerinden ciddi biçimde rahatsızlık duymuştu. Çünkü Meşrutiyetin ilanı ile birlikte arkadaşları Nureddin Ferruh, Kıbrıslı Tevfik ve Şevket Bey'lerle birlikte hareket eden Selim Sırrı Bey,[12] Serasker Dairesi önünde sarayı hedef alan ve halkı tahrik eden radikal bir konuşma yapmış, böylece Meşrutiyete geçilmiş olmasına rağmen hem can güvenliği tehlikeye girmiş hem de halkın Yıldız Sarayı'na yürümek istediği anlaşılmıştı.

Bunun üzerine, sabahın erken saatlerinde bindiği vapurla Kıbrıslı Mustafa Paşa'nın Kandilli'deki yalısına gelmiş ve propaganda çalışmaları nedeniyle kısılan sesine rağmen dikkat çektiğimiz gelişme hakkında bilgi vererek fikir almaya çalışmıştı. Yapılan istişarelerden sonra kendisiyle görüşmek için hazırlattıkları sandalla Said Halim Paşa'nın Bebek'teki yalısına gelen Mustafa Paşa ile Selim Sırrı Bey'i karşısında gören Rıza Tevfik, Selim Sırrı Bey'i sert biçimde eleştirmiş ve basiretsizlikle suçlamıştı.

Toplum nezdindeki itibarını gündeme getirerek Selim Sırrı Bey'e destek olmasını isteyen Mustafa Paşa'ya ise olumlu cevap vermiş ve on yedi gün sürecek bir sorumluluğu kendisi ve arkadaşına yükleyerek “İstanbul Komiseri" gibi çalışmaya başlamıştı. Konuyla ilgili etkinlikleri bağlamında önce arkadaşıyla birlikte maşeri bir kalabalığa sahne olan Harbiye Nezareti önüne gelerek Selim Sırrı Bey'in yatıştırıcı bir konuşma yapmasını sağlamış ancak daha sonra arkadaşlarıyla birlikte geldiği Hasan Paşa Karakolu önünde beklemedikleri bir gelişme ile karşılaşmıştı.

İstibdat döneminde bu karakola adı verilen Hasan Paşa tarafından işkence ile öldürülen kişilerden yüksek sesle bahseden bir genç kalabalıkları harekete geçirmişti. Bunun üzerine derhal duruma müdahale eden Rıza Tevfik ve Selim Sırrı Bey olması muhtemel kanlı bir hadiseyi güçlükle önlemişler, ancak, halkı yatıştırmak isteyen Karakol Kumandanı Vasıf Paşa'nın protestocu grubun arasına sürüklenmesini önleyememişlerdi. Fakat, Rıza Tevfik ve Selim Sırrı Bey, çok geçmeden ulaştıkları Yıldız Cami'inin önünde, kendilerini çok farklı bir atmosferde bulmuşlardı. Meydan tamamen boştu, ortada ne silahşorlar, ne yaverler, ne de Mabeyn katipleri vardı. Sadece çalmakta olan bandonun sesi duyuluyordu.

Bir süre sonra Müşir Nuri Paşa, Yaver-i Ekrem Müşir Şakir Paşa, İkinci Fırka Kumandanı Müşir Şevket Paşa ve Çerkes Mehmet Paşa Mabeyn kapısından çıkmışlar, coşkuyla yapılan dualardan sonra Erkan-ı Harbiye Müşiri Abdullah Paşa padişahın “Şevketmeab efendimizin cümlenize selamı var. Bunu tefhime beni memur buyurdular. Hissiyat-ı tazimkaranenizden de memnun ve mesrur oldular. Fakat bu sıcakta, herkesin burada bunalmamasını, iş ve güçlerine dönmesini irade buyurdular" şeklindeki halkı sükunete davet eden beyannamesini yüksek sesle okumuş ve bunu işiten halk aynı noktadan yürüyüşe geçen bandoyu takip etmeye başlamıştı. Bu sırada, kalabalıkların, padişaha coşkun sevgi gösterilerinde bulunduğu görülüyor, hayatlarında bir kez olsun kendisine bakabilmek için birbirleriyle yarıştıkları dikkat çekiyordu. Çünkü, Selim Sırrı Tarcan'ın yıllar sonra yazacağı gibi, halk, istibdat dönemi uygulamalarından Sultan Abdülhamid'i değil, devlet kadrolarında yuvalanmış bazı istihbarat elemanlarını ve emniyet güçlerini mesul tutuyordu[13]. Ayrıca kamuoyu, Meşrutiyet'in ilan edildiği günlerde meydana gelen tedhiş olayları dolayısıyle böylesine sert tedbirlere başvuran bir kadronun Kanun-i Esasi'yi iyi niyetle yürürlüğe koyacağına da inanmamaktaydı[14].

Her zaman muhatabının düzeyine göre konuşmayı prensip edinen Rıza Tevfik neredeyse ara vermeksizin sürdürdüğü propagandaları esnasında, Kürt hamallara da hitap etti ve arkadaşı gibi kısık olan sesiyle, hedefine varmaya çalıştı[15].

Sultan II. Abdülhamid'in polis gücü sinmiş durumda olduğu için bu noktada ona ve arkadaşına önemli görevler düşmüştü[16]. Üç ay kadar süren bu kritik süreçte,[17] selamlık resmi inzibatı[18] ve Beyazıt Zabıta Müfettişi olarak kendisinden söz ettirmekte ve İTC'nin gösterdiği politik hedefler üzerinde yoğunlaşmaktaydı[19]. Ancak biraz da kurumlanarak[20] yerine getirdiği her iki görevini de, durumdan vazife çıkarmak suretiyle kendi inisiyatifi ile üstlenmişti[21].

Bu gibi etkinlikler için saraya dilekçe yazarak zorla bahşiş talebinde bulunan ve sayıları azımsanmayacak kadar fazla olan başıbozukların disiplin altına alınmalarını isteyen Sultan Abdülhamid'in emrine muhatap olan Rıza Tevfik, bunun üzerine derhal harekete geçerek arkadaşı ile Yıldız Sarayı'na gitti. Yakın dostlarından Reşad Halis Bey'i, maaşlarını geciktirdiği gerekçesiyle arabasının etrafını sarmak suretiyle tartaklayan tüfekçi Arnavutları ikna ederek kurtardıktan sonra[22] uygulamaya koyabildiği başarılı bir strateji ile bozulan asayişi tekrar tesis etti[23].

Bir kolluk kuvveti gibi etkin olduğu bu dönemde halkın diliyle konuşabildiği ve onlara ihtilalci bir önderden çok meşrutiyet prensiplerini izah eden bir profesör gibi hitap edebildiği için başarılı olmuş ve eğitimsiz kitleleri istediği istikamete yönlendirebilmişti. Bazı isimlere göre o dönemde bu performansı gösterebilecek[24] ve ortaya çıkması muhtemel bir takım kanlı olayları önleyebilecek başka bir isim de yoktu[25].

Rıza Tevfik, aynı dönemdeki bir diğer etkinliği ile oldukça yaygın olan piyesli konferanslara katılarak, toplumu, cemiyetin politikaları doğrultusunda mobilize etmeye çalıştı. Ancak, özellikle davet edildiği bu konferanslarda konunun bütünlüğüne aykırı biçimde farklı meselelere temas ederek sözü fazlasıyla uzattığı da görüldü[26]. Fakat, her şeye rağmen Şeyhülislam Cemaleddin Efendi'nin, Sultan II. Abdülhamid'in Kanun-i Esasi'yi eksiksiz tatbik edeceğine dair yemin ettiğini bildiren 28 Temmuz tarihli açıklamasından sonra da “İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin nümayişlerinin hitam bulduğunu" ifade etti ve olaylar tamamen yatışmamış olsa da imza attığı önemli başarıya dikkat çekti[27].

Rıza Tevfik, oldukça yorucu günler geçirdiği, hatta Selim Sırrı Bey ile Yüksekkaldırım'da at koşturduğu[28] bu dönemde, Halide Edip (Adıvar) Hanım'ın Burgaz Adası'ndaki köşküne giderek bir nebze de olsa İstanbul'un boğucu atmosferinden uzaklaşmaktaydı[29]. Ancak bir müddet sonra arkadaşı ile birlikte davet edildiği İTC İstanbul Merkezi'nde açık hava toplantıları v.b etkinliklerden pek de hoşlanmayan silahlı komitecilerden Kara Kemal'in aşırıya gidilmemesi yolundaki örtülü tehditlerine muhatap olunca yine arkadaşıyla birlikte derhal cemiyet merkezini terk etti ve bir daha bu tarz etkinlikler içine girmedi[30]. Yıllar sonra “bir hürriyet bayrağı gibi semt semt korkmadan dolaştığı" ve yeni rejim adına İstanbul'u teslim aldığı bu günlerini[31] hatırlayacak ve duygusallığı ile ön plana çıkan şu mısralara imza atacaktı:

“Kendimi gizledim her bir gönülde
Bin eda gösterdim bir gonca gülde
Aşkımla zarızar olan bülbülde
Vatan hasretiyle figana geldim.

Hey Rıza! hayali hakikat sanma
Çocukluk resmine bakıp aldanma
Sözüm efsanedir sakın inanma
Ben yalnız kendimi seyrana geldim.”
[32]

Rıza Tevfik Meşrutiyetin ilk evresinde bu etkinliklerle meşgulken çok istemesine rağmen İstanbul'a gelemediğini ve davasına omuz veremediğini düşündüğü Ali Kemal Bey[33] tarafından, “kendisine selamı bile çok görerek farklı çizgilerde yer aldığını vurgulamak isteyen bir kişi” olarak algılanmaktaydı[34]. Rıza Tevfik bu gerçeği öğrendikten sonra “herkesten fazla özgürlükçü olduğu için davası uğruna ciddi bedel ödemiş” olduğuna inandığı arkadaşının sahte kahramanlardan çok daha fazla sevinmeye hakkı olduğunu düşünerek işin içyüzünü araştırmaya başladı. Gençliğinden beri Fransız Devrim tarihini ve tanınmış Fransız devrimcilerinin biyografilerini okuyarak bilenen ve saltanata şiddetle muhalefet eden bir devrimcinin böyle bir konumda bulunmasına bir anlam verememekte, bu muammanın kendilerince çözülmediği takdirde objektif tarihçiler tarafından mercek altına alınacağını düşünmekteydi[35].

Rıza Tevfik, işaret ettiğimiz sorulardan hareket eden bir yaklaşım tarzını benimsedikten sonra psikolojik çözümleme metodunu da kullanarak yaptığı araştırmalar sonucunda, sorunun temelinde, hizipler arası mücadele olgusunun yattığı yönünde bir tahminde bulundu[36]. Tabii, gelecekte kendisini de etkileyecek olan bu olgunun henüz dışında yer almakta, o anda olaylara çok farklı bir pencereden bakmaktaydı.

Diğer taraftan, bizzat kaleme aldığı anılarına bakılırsa, Rıza Tevfik, yakınları ile de uzak düşme pahasına, cemiyete hizmet edebilmek için çalışırken Doktor Nazım ve Bahaeddin Şakir gibi önde gelen İTC mensuplarının hedefi olmuştu. Politik kariyerinin henüz başında bir genç olduğu için de gücünün zirvesinde olan cemiyeti büsbütün karşısına almaktan çekinmiş ve sabırla beklemek zorunda kalmıştı. Söz konusu gelişmeye Kocabaş Arif ve ismini vermek istemediği bir dostunu referans göstererek temas eden Rıza Tevfik[37], yıllar sonra bile olsa İTC'nin neden olduğu korku atmosferinden kurtulamadığını gösteriyordu.

Fakat bu tepkilere rağmen, gösterdiği performans dolayısıyla, İTC camiasının bir çok önde gelen ismi tarafından takdirle karşılandığı da bir gerçekti[38]. Nitekim, bir süre sonra, İTC'nin Selanik'te bulunan Merkez-i Umumisi, İstanbul'a gönderdiği önemli simalarından Selanikli Rahmi Bey vasıtasıyla kendisini kutladı[39]. Hiyerarşik yapının en üstünde yer alan bu organ, cemiyetin fiili-hukuki etkinliklerinin merkez noktası konumundaydı ve gelecekte kurulacak olan “Fırka” ile cemiyet arasında koordinatör işlevi görecekti[40].

Fakat Rıza Tevfik, muhatap olduğu bu nazik jestin gerçek sahiplerinden Enver Paşa[41] dışında kimseyi tanımamaktaydı[42]. II. Meşrutiyet'e önderlik eden bu Osmanlı subayı ile, beş altı ay kadar önce, bir akşam yemeği münasebetiyle ziyaret ettiği Mehmet Emin Bey'in Serencebey yokuşundaki evinde tanışmıştı. “Genç, mahcup, ciddi tavırlı, yüzü gözü düzgün bir zabit” diye tanımladığı Enver Bey'i (Paşa) kendisine takdim eden Mehmet Emin Bey, “ümit vaad eden, istidatlı, münevver ve hamiyetli bir genç” şeklindeki övgü dolu ifadeleri kullanmıştı[43].

Rahmi Bey ile görüşmesinden bir süre sonra Merkez-i Umumi'den gelen bir davetname ile karşılaşan Rıza Tevfik, bulduğu ilk fırsatta Selanik'e gitti ve toplantı halindeki İTC önderlerinin arasına katıldı.

Bugün olduğu gibi o dönemde de Makedonya'nın merkezi sayılan ve çekici bir sahil kenti olan Selanik, Batının serbest ve kozmopolit kimliğine uygun bir ticaret ve siyaset merkezi olarak göz doldurmaktaydı. Tarihi süreç içinde yeni bir etnik unsur bölgeye yerleşmiş ve egemen olmuştu. Kent, sadece işaret ettiğimiz ticari kimliği ile değil bunun yanı sıra özgürlük mücadelelerinde önemli bir merkez olması ile de tanınır olmuştu. Bu etkinliğini özellikle oldukça kapalı örgütler olan Mason localarında göstermekteydi. Gerçi, Manastır ve Kosova bölgelerinde de geçmişten gelen bir duyarlılık söz konusuydu, ancak Osmanlı Avrupa'sının merkezi olarak da görülen Selanik çok daha elverişli bir konumdaydı[44]. İkinci sırada ise oldukça aktif durumdaki Serez Mason locası geliyordu[45].

Jön-Türk hareketinin uzantısı konumundaki bu kadro, Terakki ve İttihad Cemiyeti ile akdedilen antlaşmadan sonra faaliyetlerine hız vermişti. Kolektif idareyi esas alması hasebiyle kolejyal nitelik arz eden merkezleri[46] on üyeden oluşmakta, öncelik sıralamasına göre ilk dört ismin, Bursalı Tahir, Naki, Talat ve Mithat Şükrü Bey'ler oldukları, bunları, Bursalı Hakkı, Edip Servet, Ömer Naci, Kazım Nami, Rahmi[47] ve İsmail Canbolat Bey'lerin takip ettikleri görülmekteydi. Bu on devrimciden sonra cemiyete dahil olanlara “ 110”'dan başlayarak ardışık olarak çoğalan birer numara verilmiş, nizamname de Talat, Rahmi ve İsmail Canbolat Bey'ler tarafından hazırlanmıştı. Mason Locası'na dahil olan “ayrıcalıklı” üyelere “liebeveyn kardeş” (ana-baba bir kardeş), yalnız cemiyete üye olanlara ise “lieb kardeş” (baba bir kardeş) ismi verilmekteydi[48]. Açılan yeni sayfayla birlikte Selanik'teki kadro arasında yer alan Miralay Hasan Rıza, Erkan-ı Harb Kaymakamlarından Faik ve Cemal, aynı birime bağlı Binbaşı Fethi (Okyar), İsmail Hakkı, Rıza Tevfik yakın dostlarından dava vekili ve hukuk müderrisi Manyasizade Refik,[49] Talat, ve Rahmi Bey'lerin özellikle aktif durumda oldukları görülmekteydi[50]. O esnada posta memuru olarak görev yapmakta olan Talat Bey, hızla tırmanan otoritesini kullanarak, arkadaşları Mithat Şükrü ve Rahmi Beylerle birlikte Üstad-ı A'zamlığını Emmanuel Karasu'nun yaptığı Selanik Mason Cemiyeti'ne girmiş[51] ve Masonik çizgiyi İTC ile özdeşleştirebilmek için o gün için pek de bilinmeyen bu yaklaşım tarzının İslami prensiplerle örtüştüğünü iddia etmişti[52]. Talat Bey'in bu girişimleri neticesinde 16 Ağustos 1322 (29 Ağustos 1906) tarihi itibariyle Mason locasına giren İTC sempatizanı Türklerin sayısı 70'i bulmuştu[53]. İlginçtir ki, bu sonuçta en büyük pay sahibi olan Talat Bey'in kader çizgisi de Rıza Tevfik gibi Allinace İzraelit okulu ile çakışmış, Türkçe hocası olarak ders verdiği bu kurum sayesinde Fransızca dersleri de almıştı[54].

Ancak, iki isim arasındaki benzerlik bu kadarla kalmıyordu. Nitekim, Rıza Tevfik gibi, Talat Bey'in de, güvenli bir çalışma ve örgütlenme ortamı bulabilmek için yakınlık kurduğu Mason localarıyla ilişkisi, yüzyılın ilk yıllarına kadar uzanıyor[55]. Ramsaur'a göre Bektaşîliği tercih etmesi de benzer bir nedenden kaynaklanıyordu[56]. Rıza Tevfik, konuyla ilgili bir soruya cevap verirken Talat Paşa'nın da kendisi ve Şeyhülislam Musa Kazım Efendi gibi hem Mason hem de Bektaşi olduklarını açıklamıştı[57]. Ancak, bugün olduğu gibi o gün de böyle bir çizgiyi benimsemek, insan fıtratı ile telifi kabil olmayan bir takım şartların yerine getirilmesi gerekmekteydi. Nitekim, Jön-Türk örgütüne üye olmak isteyenler dehşet veren bir takım ritüellerden sonra bu amaçlarına ulaşmakta ve dönüşü ancak “ölüm” olan bir yola girdiklerini kabul etmekteydiler[58].

Tamamı bu esrarengiz süreçten geçtikten sonra cemiyete girmiş olan merkez üyeleri arasında Rıza Tevfik özellikle “halinde biraz gurur sezer gibi oldum" diye betimlediği Enver, Talat ve ilk kez tanışma imkanı bulduğu Mahmut Şevket Paşa, Enver, Talat (Paşa), Rahmi, Doktor Nazım, Doktor Bahaeddin Şakir ve yakın dostu Cavit Bey'leri karizmatik bulmuştu[59]. Tanıma imkanı bulamadığı için hayıflandığı Kolağası Niyazi Bey ise katılımcılar arasında bulunmamaktaydı[60]. Anılarında ifade ettiği gibi Bahaeddin Şakir ve Dr. Nazım bile kendisini saygı ile karşılamışlardı.

Sonuçta, Cavit Bey'in yönlendirmesiyle cemiyet için düzenlenen yardım kampanyasına katılan Rıza T evfik, yüklüce bir bağış yapan Mahmut Şevket Paşa ile temas kurdu[61] ve kentteki ilk icraatlarından birine imza attı.

Cemiyette başat rol oynayan Talat Bey,[62] o dönemde henüz rekabet içine girmediği dava arkadaşları Enver ve Cemal Beyleri milli kahraman olarak görüyor ve halkın da bu şekilde tanımasını yeni rejimin oturması bakımından yararlı görüyordu. Fakat bu düşüncesini açtığı Rıza Tevfik, milli kahramanlığın ilanla değil kazanılarak elde edileceği gerçeğinden hareketle onun bu yaklaşımını doğru bulmadığını açıkça ifade ederek[63] cemiyet içindeki yerini daha da sağlamlaştırdı.

Öteden beri sürdürdüğü propaganda maksatlı açık hava toplantılarına Selanik'te de devam eden Rıza Tevfik, bir gün önce kentin ünlü kıraathanelerinden Olimpospalas'ta yaptığı uzun bir konuşmadan sonra Beyazkule bahçesine giderek kentteki Musevi azınlığa hitaben İbranice bir konferans verdi. Bir soru üzerine ifade ettiği gibi, çocukken öğrenim gördüğü Sion mektebi Alliance İzraelit'de öğrendiği İspanyol tarzı İbranice'siyle verdiği bu konferansa ciddi biçimde ilgi gösteren kentteki Osmanlı Musevilerini düşünceleriyle etkiledi, nükteleriyle de keyiflendirdi. Hatta, kimi zaman yüksek sesle dile getirdikleri takdirlerine bile mazhar oldu[64].

Balkanların kozmopolit yapısını çok iyi yansıtan bir çarşı olarak gördüğü Hürriyet Meydanı'nda ünlü Bulgar Komitacısı Sandansky[65] ile yaptığı görüşme ise Rıza Tevfik'in kentteki son etkinliği oldu. Müslüman halka şiddetin her türlüsünü uygulayan bir isim olarak gördüğü bu olumsuz figür ile, bir önceki etkinliği gibi, yine Cavit Bey'in aracılığı temas kurduğu bilinmekte ve ortak düşmanları olan yerleşik Osmanlı politik rejimi hakkında görüş alış verişinde bulunduğu zannedilmekteydi[66]. Nitekim çok geçmeden dönemin Selanik Valisi İbrahim Bey'den cesaret alan Sandansky, Sofya'da gerçekleştirdiği bir dizi bombalama eylemiyle Bulgar ayrılıkçı hareketine önderlik edecek ve kurulacak hükümette Adliye Nazırı payesini kazanacak kadar itibar sahibi olacaktı[67].

Fakat konunun çok daha ilgi çekici bir tarafı daha vardı. İTC, özellikle Makedonya odaklı ayrılıkçı Bulgar hareketini saf dışı edebilmek için organize olduğunu iddia etmekte ve rejimin hafiyelerine yem olmadan hedefine ulaşabilmek için İstanbul'u değil Selanik'i merkez ittihaz ettiğini ifade etmekteydi. Nitekim, O dönemde İstanbul'daki İTC örgütü ancak on kişiden oluşmakta ve son derece dar bir alanda faaliyet göstermekteydi[68].

Rıza Tevfik, Selanik'de bu şekilde bir çalışma içindeyken azimli, enerjik ve hevesli bir devrimci olarak tanıdığı Ali Kemal Bey, herkesçe takdir edilen tarih bilinci ve politik birikimi açısından Talat, Enver, Dr. Nazım ve Bahaeddin Şakir Bey'lerden çok daha ileri bir noktada olmasına rağmen Selanik'teki kadronun da içinde yer almıyordu. Ancak, Rıza Tevfik'e göre bu kasıtlı bir tavrın neticesi olmayıp yalnızca bir talihsizliğin eseri idi[69].

Cemiyete sadakati ve bu ve benzeri hizmetleri İTC önderlerince takdirle karşılanan Rıza Tevfik, 1908 yılında yapılacak olan seçimlerde İTC listesinden Edirne Mebus adayı olarak seçimlere katıldı. Cemiyet, Sadayı Millet gazetesinin 6 Ekim 1908 tarihli nüshasında yayınlanan seçim beyannamesiyle, vekillerin Meclise karşı sorumlu olacaklarını, görev süreleri sınırlandırılacak olan a'yan üyelerinin 2/3'ünün halk tarafından belirleneceğini ve padişaha sürgün yetkisi veren Kanun-i Esasi'nin ilgili 113. maddesinin kaldırılacağını taahhüt ediyordu[70]. Ancak, beyannamesinde böylesine yoğun bir liberalizm taraftarı kesilen cemiyet, adaylarını tespit ederken gerçek yüzünü gizleyememiş ve kendi rıza ve desteğinden mahrum kişilerin yolunu ciddi biçimde kesmişti[71]. Nitekim, cemiyetin aday gösterdiği kişilerin çoğu, şehirlerdeki serbest meslek sahipleri ile feodal toprak sahipleri arasından gelmekteydi[72].

2 Ağustos 1908 tarihinde Padişah tarafından onaylanarak yürürlüğe giren İntihab-ı Mebusan Kanunu'na göre seçimler iki dereceli olarak yapılacaktır[73]. Canlı bir propaganda döneminin yaşandığı bu seçim süreci, Kasım ve Aralık aylarındaki oy verme işleminden[74] sonra birçok yerde arzusu istikametinde adaylar bulamadığı için aristokrat adaylara yönelmek zorunda kalan İTC'nin göreceli başarısıyla neticelendi[75]. Ancak, Rıza Tevfik'i de 281 üyeden oluşan Mebusan Meclisi'nin[76] bir parçası yapan bu başarının[77] pek de adil olmayan bir oy verme işlemi sonucunda ortaya çıktığı reddedilmesi mümkün olmayan bir gerçekti. Yalnızca Türkçe bilen ve vergi veren erkeklere seçme ve seçilme hakkı tanınmış[78], o gün için oldukça azınlıkta olan muhalifler, toplum nezdinde hatırı sayılır ölçüde taraftarı bulunan İTC'den çekindikleri için dikkate değer bir eleştiride bulunmaktan çekinmişlerdi[79]. Ayrıca seçimlerde nisbi temsil sistemi yerine her elli bin kişilik nüfusa bir Mebusun düştüğü dar bölge sistemi uygulanmış, her sancak ve nahiye bir seçim bölgesi kabul edilmişti[80]. Bu da seçim sürecine gölge düşüren diğer bir sebepti.

II. Meşrutiyet döneminin ilk günlerini bu şekilde geçiren Rıza Tevfik çok geçmeden bu ve benzeri olumsuzlukların artarak derinleştiğini görecek ve şiddetli bir hayal kırıklığına uğrayarak tavır değiştirmek zorunda kalacaktı.

Sonuç

II. Meşrutiyet'in ilanıyla birlikte, İTC' nin Fransız Devrimi'nden ilham alan temel prensiplerinin ilkesel propagandası üzerinde yoğunlaşan Rıza Tevfik, uğruna mücadele ettiği hareketin iktidarı ele geçirmiş olmasından kaynaklanan aşırı bir özgüvenle, kendisini olduğundan çok daha kudretli görerek, ortaya çıkan otorite boşluğunu bir nebze olsun telafi edebilmek için İstanbul genelinde gönüllü kolluk kuvveti gibi çalışmıştır. Ancak, üstün hitap kabiliyetini ve aktif kişiliğini kullanarak yerine getirdiği ve Sellim Sırrı Bey ile birlikte çalıştığı bu etkinliği sırasında ortaya koyduğu performans nedeniyle fazlasıyla ön plana çıkınca, cemiyetin radikal kanadının müdahalesiyle karşılaşmış ve İTC'nin birbirleriyle mücadele eden hiziplerden oluşan siyasi bir yapı olduğunu fark etmiştir.

Üç ay kadar süren bu dönemden sonra etkinliklerini takdirle karşılayan Umumi Merkez'in çağrısı üzerine gittiği Selanik'te sözkonusu hakikati bizzat müşahede etmesine rağmen geri adım atmayarak İstanbul'da başladığı etkinliklerine burada da devam eden Rıza Tevfik, dillerini çok iyi bildiği için yerli Yahudiler'e propaganda yapmış, Osmanlı Devleti'ne isyan ederek bir çok katliama imza atan Bulgar Komitacısı Sandansky ile görüşmüş ve Cemiyet'in Edirne Mebus adayı olarak girdiği tartışmalı seçimlerden başarı ile çıktıktan sonra da siyaset dünyasına adım atmıştır.

Yukarıda bahsedilen böylesine olumsuz yaklaşım ve uygulamaları ilk kez fark eden Hürriyetçi bir idealist olarak politik yörüngesini değiştirme gereği duymaması kendisinin siyasi ikbali uğruna prensiplerinden taviz vermiş olabileceği ihtimalini hatıra getirmektedir. Bu bağlamda Cemiyet'in lider kadrosuna mensup bir çok isimle aynı toplumsal örgütlenmeler içinde yer almış olması da göz ardı edilmemesi gereken bir realitedir.

Kaynaklar

Ahmad, Feroz, İttihat ve Terakki (1908-1914) (Çev. Nuran Yavuz), II. Baskı, İstanbul 1984.

Akşın, Sina, Jön Türkler ve İttihat ve Terakki, III. Baskı, İmge Kitabevi, Ankara 2001.

Adıvar, Adnan, “Rıza Tevfik'le Başbaşa”, Her Hafta, 3 Nisan 1948.

Adıvar, Halide Edip, “Hamallara Meşrutiyet Dersi”, Yeni İstanbul, 5 Kasım 1955.

-------, Memoirs of Halidé Edip, New York 1926.

Ali Kemal, Ömrüm, Hece Yayınları, Ankara 2004.

Apak, Kemalettin, Ana Çizgileriyle Türkiye'de Masonluk Tarihi, İstanbul 1953.

Aybars, Ergün, İstiklal Mahkemeleri, II. Baskı, Milliyet Yayınları, İstanbul 1998.

Aydemir, Şevket Süreyya, Makedonya'dan Ortaasya'ya Enver Paşa, III. Baskı, C. IIII, Remzi Kitabevi, İstanbul 1981.

Bahçe, nr. 4, 12 Ağustos 1324.

Bölükbaşı, Rıza Tevfik, Biraz da Ben Konuşayım, (Ed. Abdullah Uçman), II. Baskı, İletişim Yayınları, İstanbul 2008.

Bölükbaşı, Rıza Tevfik, “Devriye”, Arkın, Ramazan Gökalp; Rıza Tevfik, Hayatı- Şiirleri, Arkın Kitabevi, İstanbul 1934.

Çapanoğlu, Münir Süleyman, “Çapanoğlu ve Rıza Tevfik”, Ölümünden Sonra Rıza Tevfk,(Der. Mustafa Ragıp Esatlı), Sinan Matbaası,İstanbul 1952.

Bölükbaşı, “Rıza Tevfik”, Filozof Rıza Tevfik, Hayatı Hatıraları, Şiirleri (Ed. Hilmi Yücebaş), V. Baskı, Milliyet Dağıtım, İstanbul 1978.

Çeltikçi, Fikret, Hürmasonluk Tarihinden Notlar, İstanbul 1952.

Çetik, Mete, “Osmanlı Solundan Bir Portre: Yané Sandansky ”, Tarih ve Toplum, C. XXII, Sayı: 128, Ağustos 1994.

Daver, Abidin, “Rıza Tevfik'e Dair”, Cumhuriyet, nr. 9192, 3 Ocak 1950.

Ersoy, Mehmet Akif, Safahat, XI. Baskı, İstanbul 1977.

Felek, Burhan, “Merhum Filozofu Nasıl Tanımıştım?”, Ölümünden Sonra Rıza Tevfik.Feylesof Rıza Tevfik, Hürriyet ve İ'tilaf Kütüphanesi Neşriyatı, No: 1, İstanbul 1328.

Goloğlu, Mahmud, III. Meşrutiyet, I. Kitap, Başnur Matbaası, Ankara 1970.

Gözübüyük, Şeref, Açıklamalı Türk Anayasalan, İşlenmiş Basım, Turhan Kitabevi, Ankara 1995.

İkdam, nr. 5232, 18 Kânun-ı Evvel 1908 (1324).

İnal, İbnü'l'Emin Mahmud Kemal İnal, Son Asır Türk Şairleri, II Baskı, İstanbul 1969.

Kadri, Hüseyin Kazım, Meşrutiyetten Cumhuriyete Hatıralarım (Ed. İsmail Kara), II. Baskı, Dergah Yayınları, İstanbul 2000.

Kandemir, Feridun, Kendi Ağzından Rıza Tevfik, İstanbul 1943.

Karabekir, Kazım, İttihat ve Terakki Cemiyeti (1896-1909), Emre Yayınları, İstanbul 1993.

Kaygusuz, Bezmi Nusret, Bir Roman Gibi, İzmir 1955.

Kuran, Ahmed Bedevi, Osmanlı İmparatorluğu'nda İnkılap Hareketleri ve Milli Mücadele, Baha Matbaası, İstanbul 1956.

Meclis-i Mebusan Birinci Devre-i İçtimaiye,4 Kanun-i Evvel 1324-5 Kanun-i Sani 1327, Meclis-i Mebusan Başkitabeti, İstanbul 1 Mart sene 1328.

Okyar, Osman- Seyitdanlıoğlu, Mehmet, Fethi Okyar'ın Anıları, II. Baskı, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 1999.

Olgun, Kenan, 1908-1912 Osmanlı Meclis-i Mebusanı'nın Faaliyetleri ve Demokrasi Tarihimizdeki Yeri, Atatürk Araştırma Merkezi Yay., Ankara 2008.

Orhon, Orhan Seyfi, “Serab-ı Ömrüm”, Aydabir, nr. 4, 1 Aralık 1935.

Ömer Seyfeddin, Efruz Bey: Hürriyete Layık Bir Kahraman, İstanbul 1919.

Ramsaur Jr., Ernst Edmondson, Jön-Türkler ve 1908 İhtilali (Çev. Nuran Ülken), Sander Yayınları, İstanbul 1972.

Saraçoğlu, Cemaleddin, “Padişah ve Rıza Tevfik”, Yeni Asır, 4 Ağustos 1955.

Şehsuvaroğlu Bedi, “Filozof Doktor Rıza Tevfik”, Filozof Rıza Tevfik, Hayatı, Hatıraları, Şiirleri.

Tanör, Bülent, Osmanlı-Türk Anayasal Gelişmeleri (1789-1980), V. Baskı, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2000.
Tanyeli, Ahmed Hamdi, “Geçmiş Günlerden Anılar”, Filozof Rıza Tevfik, Hayatı, Hatıraları, Şiirleri.

Tarcan, Selim Sırrı, “Filozof Rıza Tevfik'e Açık Mektup”, Akşam, nr. 11223, 10 Ocak 1950.

-------; “Hatıralarım”, Canlı Şahitler, C. IV, Türkiye Yayınevi, İstanbul 1946.

Til, Enis Tahsin, “Rıza Tevfik Bey”, Akşam, 6 Ocak 1950.

Tunaya, Tarık Zafer, Türkiye'de Siyasal Partiler, C. III, Hürriyet Vakfi Yayınları, İstanbul 1989.

Tunçay, Mete,Türkiye'de Tek Parti Yönetiminin Kurulması (1923-1931), Cem Yayınları, İstanbul 1989.

TBMM ZC (Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi) (II. Devre), C. XXVII.

Uçman, Abdullah, Rıza Tevfik'in Şiirleri ve Edebi Makaleleri Üzerine Bir Araştırma, Kitabevi, İstanbul 2004.

Ulunay, Refi' Cevat, Rıza Tevfik-Şiirleri ve Mektupları, Semih Lütfi Kitabevi, İstanbul.

-------; “Üstadım Seni Unutmadık”, Ölümünden Sonra Rıza Tevfik.

-------; “Yeni Yılın Büyük Matemi”, Ölümünden Sonra Rıza Tevfik.

Yalçın, Hüseyin Cahit, “Meşrutiyet Hatıraları”, Fikir Hareketleri, Sayı: 76, İstanbul.

Yazman, Aslan Tufan, Atatürkle Beraber (1919-1939), III. Baskı, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 1984.

Yöntem, Ali Canip, “RızaTevfik Selanik'de”, Filozof Rıza Tevfik, Hayatı Hatıraları, Şiirleri,

Zürcher, Erik Jan Zürcher, Milli Mücadelede İttihatçılık (Çev.: Nüzhet Salihoğlu), İletişim Yayınları, İstanbul 2003.

Kaynaklar

  1. ‘'Kendisini Meşrutiyetin ilanı üzerine üstad, Selim Sırrı Tarcan'la birlikte at üzerinde bulmuş, Tepebaşı bahçesinde bir masa üzerine çıkmış bir halde halka Fransız İhtilal-i kebirinin umdelerini izah eden siyasi nutuklar verirken görmüştüm. İstibdattan yeni kurtulduğumuz için Üstadın nazariyelerinden pek bir şey anlamayan o devrin diğer çocukları gibi ben de bu atlet vücutla gür sesin pervasız hareketli hatibin nutuklarının zevkine pek varamamıştım.” Cemalettin Saraçoğlu, “Padişah ve Rıza Tevfik”, Yeni Asır, 4 Ağustos 1955, s. 5.
  2. Feridun Kandemir, Kendi Ağzından Rıza Tevfik, İstanbul 1943 s. 121.
  3. Filozof Rıza Tevfik, Hayatı Hatıraları, Şiirleri (Ed. Hilmi Yücebaş), V. Baskı, Milliyet Dağıtım, İstanbul 1978, s.137'den naklen, Ahmed Hamdi Tanyeli, “Geçmiş Günlerden Anılar”.
  4. Kandemir, a.g.e., s.121.
  5. Rıza Tevfik ile Selim Sırrı'nın bu etkinliği hakkında bkz., Rıza Tevfik Bölükbaşı, Biraz da Ben Konuşayım, (Ed. Abdullah Uçman), II. Baskı, İletişim Yayınları, İstanbul 2008, s. 31, 175; Enis Tahsin Til, “Rıza Tevfik Bey”, Akşam, 6 Ocak 1950, s. 5; Ölümünden Sonra Rıza Tevfik, Tevfik (Der .: Mustafa Ragıp Esatlı), Sinan Matbaası, İstanbul 1952, s. 18'den naklen Refi' Cevat Ulunay, “Yeni Yılın Büyük Matemi'. “Rıza Tevfik, o günlerde adeta bir İstanbul muhafız bölüğü kumandanı gibi, açık renk bir süvari elbisesi ve baldırlarında sarı getri ile bakla kırı bir at üstünde, vakur siması ile, hakiki bir kumandan edası ile caddelerde dolaşır dururdu." Filozof Rıza Tevfik, Hayatı Hatıraları, Şiirleri, s. 137'den Tanyeli; Sina Akşin, Jön Türkler ve İttihat ve Terakki, III. Baskı, İmge Kitabevi, Ankara 2001, s. 246.
  6. Tarık Zafer Tunaya, Türkiye'de Siyasal Partiler, C. III, Hürriyet Vakfı Yayınları, İstanbul 1989, s. 388.
  7. Akşın, a.g.e., s. 124.
  8. Akşin, a.g.e., s. 246.
  9. Hüseyin Cahit Yalçın, “Meşrutiyet Hatıraları”, Fikir Hareketleri, Sayı: 76, İstanbul, s. 375.
  10. Filozof Rıza Tevfik, Hayatı Hatıraları, Şiirleri, s. 138'den naklen, Tanyeli.
  11. Ayrıntılı bilgi için bkz., Selim Sırrı Tarcan, “Hatıralarım”,Canlı Şahitler, C. IV, Türkiye Yayınevi, İstanbul 1946, s.35-40.
  12. Ahmed Bedevi Kuran, Osmanlı İmparatorluğu'nda İnkılap Hareketleri ve Milli Mücadele, Baha Matbaası, İstanbul 1956, s. 451.
  13. Tarcan, , “Hatıralarım”, C. IV, s. 35.
  14. Hüseyin Kazım Kadri, Meşrutiyetten Cumhuriyete Hatıralarım (Ed. İsmail Kara), II. Baskı, Dergah Yayınları, İstanbul 2000, s. 224-225.
  15. Halide Edip Adıvar, “Hamallara Meşrutiyet Dersi”, Yeni İstanbul, 5 Kasım 1955.
  16. Adıvar, a.g.m.,
  17. Adnan Adıvar, “Rıza Tevfık'le Başbaşa”, Her Hafta, 3 Nisan 1948, s. 5.
  18. Biraz da Ben Konuşayım, s. 31, 32. Rıza Tevfik anılarının bu bölümünde konuyla ilgili ayrıntılara temas ederken şöyle diyor: “...evvelemirde Cum'a selamlığında padişahın şahsını temin ve bir kargaşalığa meydan vermemek için hizmette bulunduk. O zaman Padişah beni hatırladı. Çünkü ismen tanıyordu. İsmen nasıl tanıdığını da aşağıda anlatacağım. İşte Meşrutiyet'in ilanından sonra yaptığı ilk Cuma selamlığında bana teşekkür ettikten sonra Abdülhamid beni yemeğe alıkoydu: / - Çok yorulmuştur, burada yemek yesin! Yolunda bir iraded seniye çıktı ve Kilerci' başı Osman Efendi'ye emir verildi. Ben Kilercibaşı'nın dairesinde yemeğe alıkonuldum. Evvela itiraz etmek istedim. Kilercibaşı: / - Aman böyle şey olmaz, padişahın nimeti reddedilmez, zat-ı şahane pek muğber olurlar! dedi. / O zaman halkın ve padişahın ve saray halkının bana o kadar teveccühü vardı ki Ma' beyn Müşiri Şevket Paşa'nın bana kendi eliyle gönderdiği istirhamnameyi hala saklarım, evrakım arasındadır.”
  19. Rıza Tevfık'in II. Meşrutiyetin ilan edildiği günlerde ortaya koyduğu etkinlikler hakkında ayrıntılı bilgi için bkz., Bahçe, nr. 4, 12 Ağustos 1324, s. 1-2; Selim Sırrı Tarcan, “ Filozof Rıza Tevfik'e Açık Mektup”, Akşam, nr. 11223, 10 Ocak 1950, s. 5; Kuran, a.g.e., s. 451; Halide Edip (Adıvar), Memoirs of Halidé Edip, New York 1926 s.259260; Abidin Daver, “Rıza Tevfik'e Dair”, Cumhuriyet, nr. 9192, 3 Ocak 1950, s. 5; Bezmi Nusret Kaygusuz, Bir Roman Gibi, İzmir 1955, s.36. “Meşrutiyetin ilanı günlerinde Rıza Tevfik'i Selim Sırrı ile at üzerinde İstanbul sokaklarında dolaşırken, nutuklar verirken gördüm, konferanslarını dinledim.” Filozof Rıza Tevfik, Hayatı Hatıraları, Şiirleri, s. 149'dan naklen Münir Süleyman Çapanoğlu, “Çapanoğlu ve Rıza Tevfik”; Ölümünden Sonra Rıza Tevfik, s. 25'den naklen Münir Süleyman Çapanoğlu, “Rıza Tevfik”. Rıza Tevfik'in bahsi geçen etkinlikleri Mehmet Akif Ersoy tarafından alaycı bir yaklaşımla ele alınmıştır. Bkz., Mehmet Akif Ersoy, Safahat, XI. Baskı, İstanbul 1977, s. 406-407. Bu bağlamda, Ömer Seyfeddin'in de Ersoy ile benzeri bir tavır içinde olduğu görülmektedir. Bkz., Ömer Seyfeddin, Efruz Bey: Hürriyete Layık Bir Kahraman, İstanbul 1919; Abdullah Uçman, Rıza Tevfik'in Şiirleri ve Edebi Makaleleri Üzerine Bir Araştırma, Kitabevi, İstanbul 2004, s.14.
  20. Rıza Tevfik'in bu yönünü açımlayan Orhan Seyfi Orhon, kendisinin meşrutiyetin ilanını fırsat bilerek gösterişli tavırlar içine girdiğini özellikle vurguluyor. Orhan Seyfi Orhon, “Serab-ı Ömrüm”, Aydabir, nr. 4, 1 Aralık 1935. Bizce Rıza Tevfik'in yurtdışında olduğu dönemde yapılan bu yorum biraz abartılı olsa gerek. Çünkü, o dönemde, böyle bir görevi üstlenmek bir çok riski beraberinde getirmekte, çeşitli zorlukları bünyesinde taşımaktaydı.
  21. Filozof Rıza Tevfik, Hayatı Hatıraları, Şiirleri, s.144'den naklen, Ali Canip Yöntem, “Rıza Tevfik Selanik'de”.
  22. Rıza Tevfik, tüfekçi Arnavutlara şöyle hitap etmişti: “Merak etmeyiniz, efendi dostumdur. Ben her Cuma selamlık resm-i alisine geliyorum. Kefalet ederim ki, efendi ala' cağınızı iki günde tesviye edecektir." Bkz., Biraz da Ben Konuşayım, s. 134.
  23. Aynı yer.
  24. Dönemin canlı tanığı Refı Cevat Bey'in bu açıklamaları oldukça dikkat çekici. Ayrıntılı bilgi için bkz., Refi' Cevat Ulunay, Rıza Tevfik-Şiirleri ve Mektupları, Semih Lütfi Kitabevi, İstanbul, s. 5
  25. Filozof Rıza Tevfik, Hayatı Hatıraları, Şiirleri, s.42'den naklen, Bedi Şehsuvaroğlu, “ Filozof Doktor Rıza Tevfik".
  26. Ayrıntılı bilgi için bkz., Enis Tahsin Til. Til, bu makalesinde, konuyla ilgili bir anısını anlatırken: / “Bir akşam Şehzadebaşı'ndaki bir temsilde konferans vermek için sahneye çıktı. Gençti, yakışıklı ve sevimli bir insandı. Üzerinde şık bir redingot vardı. Sahneye çıkınca alkışlarla karşılandı ve söze başladı. Herkes alaka ile dinliyordu. Fakat gene mevzuun dışına çıktı. Konferans uzamağa başladı. Bir aralık sahne yanındaki locadan kendisine işaretler yapıldı. O zamanlar pek nadir olan kol saatine baktı ve şunları söyledi: / “Söze başladığım zamandan beri üç çeyrek saat geçmiş. Halbuki locadaki zata yarım saat konuşacağımı vadetmiştim. Bana vakti geçirdiğimi anlatıyorlar. Hakları var...İçlerindekilerden birinin diline düşmekten bilhassa çekinirim. Onun için susacağım, beni mazur görün!” dedi ve alkışlar arasında sahneden çekildi. Herkes merakla locaya baktı. Burada Maliye Bakanı Cavit Bey ile birkaç arkadaşı vardı” diyor.
  27. Akşın, a.g.e., s.123.
  28. Kandemir,a.g.e., s. 65. Yine bu referanstan öğrendiğİmİze göre, Rıza Tevfik'in at koşturduğu bu mevkide yavaş yavaş yürürken kayarak düştüğü de vaki olmuş.
  29. Halide Edip Adıvar, “Hamallara Meşrutiyet Dersi”, s. 5.
  30. Filozof Rıza Tevfik, Hayatı Hatıraları, Şiirleri, s. 145'ten Yöntem.
  31. Ölümünden Sonra Rıza Tevfik, s.28'den naklen, Burhan Felek, “Merhum Filozofu Nasıl Tanımıştım?’. Felek makalesinin bu bölümünde “Ben bu iki zata karşı daha o zaman sevdalandım.” diyor. Ayrıca bkz., “İkinci Meşrutiyetin ilanında İstanbul günlerce onun sevk ve idaresiyle hürriyet heyecanlarını yaşamıştı; Rıza Tevfik o günlerde tam bir “hürriyet havarisi"idi.” Ölümünden Sonra Rıza Tevfik, s. 66'dan naklen, Refi' Cevad Ulunay, “Üstadım Seni Unutmadık”.
  32. Ramazan Gökalp Arkın, Rıza Tevfik, Hayatt-Şiirleri, Arkın Kitabevi, İstanbul 1934, s. 114-115'den naklen Rıza Tevfik Bölükbaşı, “Devriye".
  33. Biraz da Ben Konuşayım, s.218. “o halde tarih-i hayatında ilk defa hürriyetper- verliğini gösterecek bir iyi fırsat elvermişken, ortaya atılıp meşrutiyetin takviye ve müda' faası uğrunda o ateşin mizacının bütün kabiliyetini ispat etmeli ve yalancı hürriyet kahramanlarına bedel, kendisi bihakkın şan kazanmalıydı. Kasırgalar içinde geçen hayatının tarihinde bir uğursuz tenakuz gibi göze çarpan bu muamma nedir?’ Biraz da Ben Konuşayım, s. 226.
  34. Biraz da Ben Konuşayım, s. 226. Ali Kemal, bu süreç dahilinde tanık olduğu olayları “Ömrüm” isimli hatıratında dile getirmiştir. Ayrıntılı bilgi için bkz., Ali Kemal, Ömrüm, Hece Yayınları, Ankara 2004, s.210
  35. Biraz da Ben Konuşayım, s. 226-227.
  36. Biraz da Ben Konuşayım, s. 227.
  37. Biraz da Ben Konuşayım, s. 219.
  38. Kandemir, a.g.e., s.121.
  39. “Selanikli Rahmi Bey, yanıma geldi, ismimi ve kim olduğumu iyice benden anladıktan sonra boynuma sarıldı, öpüştük ve: / “Selanik'teki Merkez-i Umumiden sana selamlar getirdim. Bütün kardeşler gözlerinden öpüyorlar. Ziyadesiyle memnuniyet beyan ediyorlar, hizmetinde ihtiyat ile devam et, bir kazaya uğramayasın. Yakında belki bir hafta on gün sonra hepsi buraya geleceklerdir. O vakit adamakıllı görüşür ve el birliği ile çalışırız dedi.’’ Biraz da Ben Konuşayım, s.175.
  40. Tunaya, a.g.e., C. III, s. 221, 240.
  41. Enver Paşa (1881-1922) asker ve devlet adamı, ünlü Jön-Türk üçlüsünün en genci olmakla birlikte en ünlü üyesi. İstanbul'da küçük bir devlet memurunun oğlu olarak dünyaya gelmiş, 1902'de Harbiye'yi bitirerek III. Ordu'ya tayin edilmiştir. Manastır'da İTC'ye girmiş (1906), 1908 ayaklanmasının liderlerinden biri olarak adından söz ettirmiştir. Devrimden sonra İTC Merkez-i Umumi üyesi (1908) ve Berlin Askeri Ataşesi (1909) olarak çalışmış, 1911'de Libya direnişine katılmış, 1913'de de Balkan Savaşı'na iştirak etmiştir. 1914 yılında Harbiye Nazırı olan Enver Paşa I. Dünya Savaşı'na girmesinde başrolü oynadığı Osmanlı Devlet'inin ünlü “Sarıkamış faciasına” imza atmış ve Alman birliklerinin elini rahatlatmak için girişilen Çanakkale Savaşları'nda çoğu öğrenim çağında 250. 000 Türk askerinin kaybına neden olmuştur. Savaş sonrasında esir düşmesine neden olduğu Osmanlı Devleti'ni, sorumluluğu kendisiyle paylaşan arkadaşlarıyla yüzüstü bırakarak kaçmış yurtdışında Turan hayalleri yolunda çarpışırken de Ruslar tarafından öldürülmüştür. Ayrıntılı bilgi için bkz. Şevket Süreyya Aydemir, Make-donya'dan Ortaasya'ya Enver Paşa, III. Baskı, C. I-III, Remzi Kitabevi, İstanbul 1981.
  42. Biraz da Ben Konuşayım, s.175-176.
  43. Bkz., aynı yer. Rıza Tevfik, o dönemde, Mehmet Emin Bey'i, milli unsurlara öncelik veren bir edebi tarz oluşturması için yönlendirmekteydi. Hatta Mehmet Emin'in ilk eseri olan “Türkçe Şiirler” isimli risalenin yarısından fazlası bizzat Rıza Tevfik tarafından kaleme alınan mukaddime ve takriz bölümlerinden oluşuyordu. A.g.e., s. 176.
  44. Tunaya, a.g.e.,, C. III, s. 15.
  45. Tunaya, a.g.e.,, C. III, s. 412, 20. dipnot.
  46. Tunaya , a.g.e., C. III, s. s. 241.
  47. Daha sonra İzmir Valisi olarak görev yapacak olan Rahmi Bey, İzmir suikastında parmağı olduğu gerekçesiyle “ 10 yıl sürgün” cezasına çarptırılacaktı. Ayrıntılı bilgi için bkz., Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi (TBMMZC), (II. Devre), C. XXVII, İ: 2, (3 Kasım 1926), s. 16,17; Kandemir, a.g.e., s.109-119; Osman Okyar- Mehmet Seyitdanlıoğlu, Fethi Okyar'ın Anıları, II. Baskı, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 1999, s. 43; Aslan Tufan Yazman, Atatürk'le Beraber (1919-1939), III. Baskı, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 1984, s. 160,161; Ergun Aybars, İstiklal Mahkemeleri, II. Baskı, Milliyet Yayınları, İstanbul 1998. s. 391,392; Erik Jan Zürcher, Milli Mücadelede İttihatçılık (Çev. Nüzhet Salihoğlu), İletişim Yayınları, İstanbul 2003 s. 232; Mete Tunçay, Türkiye'de Tek Parti Yönetiminin Kurulması (1923-1931), Cem Yayınları, İstanbul 1989, s. 171; Mahmut Goloğlu, III. Meşrutiyet, I. Kitap, Başnur Matbaası, Ankara 1977, s.211, 212.
  48. Kuran, a.g.e., s.421-422.
  49. Manyasi-zade Refik Bey, Meşrutiyetin ilanından sonra vefat edecek, ölümünden birkaç gün önce ziyaretine gelen bir yakınına: / “Biz meşrutiyeti ilan için canla başla çalıştık; fakat korkarım ki, "bu çocuklar” (İTC) memleketi batıracaklar.” diyerek, yanında bulunan Ahmed Rıza Bey'in dikkatini çeke-cekti. A.g.e., s. 428.
  50. A.g.e., s. 428. Tarık Zafer Tunaya, İTC'nin 1908 yılındaki Merkez-i Umumi üyelerinin ismen gizli tutulmakla birlikte Hüseyin Kazım Kadri, Mithat Şükrü (Bleda), Hayri, Talat (Paşa), Ahmet Rıza, Enver (Paşa), Habip (Bolu) ve Hafız İbrahim (İpek) Efendi şeklinde sıralandıklarını ve Talat, Dr. Nazım, Mithat Şükrü, Hacı Adil, gruba 1911'de katılan Ziya Gökalp, Dr. Bahaeddin Şakir, Dr. Rüsuhi ve Kemal Bey'lerin bu bağlamda süreklilik arz eden bir çekirdek kadro oluşturduklarına dikkat çekiyor. Bkz., Tunaya, a.g.e., C. III, s. 240, 243.
  51. Kazım Karabekir, İttihat ve Terakki Cemiyeti (1896-1909), Emre Yayınları, İstanbul 1993, s. 175; Kemalettin Apak, Ana Çizgileriyle Türkiye'de Masonluk Tarihi, İstanbul 1953, s. 36-41; Fikret Çeltikçi, Hürmasonluk Tarihinden Notlar, İstanbul 1952, s. 283-284;. Emmanuel Karasu, çok geçmeden yetiştirdiği kadrolar eliyle ilan edilen II. Meşrutiyet ile tekrar gündeme ve gelecek ve sonrasında tertip edilen 31 Mart Vak'asıyla birlikte Sultan II. Abdülhamid'e hal'ini bildiren heyet içinde yer alacaktı.
  52. Kuran, a.g.e., s.434-435.
  53. Karabekir, a.g.e., s.175.
  54. Akşin, a.g.e., s.445.
  55. Ayrıntılı bilgi için bkz., Akşin, a.g.e., s. 89-90.
  56. Ernst Edmondson Ramsaur Jr., Jön-Türkler ve 1908 İhtilali (Çev. Nuran Ülken), Sander Yayınları, İstanbul 1972, s.132.
  57. Akşin, a.g.e., s.90.
  58. Cemiyet, üye olmak isteyen adayı önce gıyabi soruşturmaya tabi tutuyor, netice olumlu çıktığı takdirde durumu kimseye açıklamamak şartıyla gizli teklifte bulunuyordu. Aday, bir gece vakti gözleri bağlı olarak aldığı bu teklifi kabul ettiğini, bağlı olduğu dininin kutsallık atfettiği kitabına el basmak suretiyle ve sol eli silah üzerinde olduğu halde ikrar ediyordu. Akabinde, loş bir odada gözleri açılan aday, omuzlarından ayaklarına kadar kırmızı bir kumaşa bürünmüş, yalnız gözleri açık siyah maskeli and içme kurulu önünde, kabul ettiği prensiplere hayatı bahasına sadık kalacağına dair yemin ediyor, gözleri tekrar bağlandıktan sonra da ilk buluşma noktasına götürülüyordu. Ayrıntılı bilgi için bkz., Akşin, a.g.e., s. 88-89. “Tahlif' olarak adlandırılan örgüte katılış töreni için kama, tabanca, Kur'an-ı Kerim ve üç kişilik tahlif heyeti için üç kırmızı önlük ile üç siyah peçe gerekmekteydi. Karabekir, a.g.e., s.170.
  59. Biraz da Ben Konuşayım, s.176.
  60. Biraz da Ben Konuşayım, s.177.
  61. Biraz da Ben Konuşayım, s.176-177.
  62. Kuran, a.g.e., s.422; Akşın, a.g.e., s.443.
  63. Kuran, a.g.e., s.422; Akşın, a.g.e., s.443.
  64. Filozof Rıza Tevfik, Hayatı Hatıraları, Şiirleri, s. 144'den naklen Yöntem. Yine bu referanstan öğrendiğimize göre, Rıza Tevfik, daha sonra da birkaç kez Selanik'e gelecek, hatta bu ziyaretlerinden birinde, Ali Canip Bey ile birlikte, karısını toprağa veren Cavit Bey'in koluna girerek mezara kadar eşlik edecekti.
  65. Yané Sandansky (1872-1915) Dahili Makedonya İhtilal Komitesi'nin önderlerindendir. Ayrıntılı bilgi için bkz., Mete Çetik, “Osmanlı Solundan Bir Portre: Yané Sandansky ”, Tarih ve Toplum, C.XXII, Sayı: 128, Ağustos 1994, s.77-81. 1893 yılından itibaren Makedonya bölgesinde etkin olmaya başlayan Bulgar çeteleri, dokuz yıl sonra faaliyetlerini arttırmış, 1903 yılında kurulan ve kendisiyle eşzamanlı olarak ortaya çıkan Beynelmilel Islahat Komisyonu'ndan destek alan Makedonya Umumi Müfettişliğİ'nin denkleme dahil olması ile de gücünün doruğuna çıkmıştı. Kuran, a.g.e., s.479.
  66. Biraz da Ben Konuşayım, s.177.
  67. Kuran, a.g.e., s.593.
  68. Kadri, a.g.e., s.70.
  69. Kuran, a.g.e., s.218. Rıza Tevfik işaret ettiğimiz referansta, konuyla ilgili bir yorum getirirken “Ben öteden beri böyle düşünürdüm ve düşündükçe de meşhur Fransız şairi Victor Hügo'nun bir beytinde hitabına mahzar olan bir Fransız Kumandanın ismini değiştirip -içimden- merhum Ali Kemal'e hitap ederek: “Harbe iştirak edemeyen falan kumandan gibi, bu yangında bulunamadığına ağla!...” derdim” diyor.
  70. Tunaya, a.g.e., C. I, Belge: XI, s. 98-100. Anayasa düzenlemeleri için bkz., Kenan Olgun, 1908-1912 Osmanlı Meclis-i Mebusanı'nın Faaliyetleri ve Demokrasi Tarihimizdeki Yeri, Atatürk Araştırma Merkezi Yay., Ankara 2008, s.111-247; Şeref Gözübüyük, Açıklamalı Türk Anayasaları, İşlenmiş Basım, Turhan Kitabevi, Ankara 1995, s. 24, 25, 30; Bülent Tanör, Osmanlı-Türk Anayasal Gelişmeleri (1789-1980), V. Baskı, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2000, s. 192-197; Feroz Ahmad, İttihat ve Terakki (1908-1914) (Çev.: Nuran Yavuz), II. Baskı, İstanbul 1984, s. 96-97; Akşin, a.g.e., s.152-156.
  71. Ahmad, a.g.e., s.53.
  72. Ahmad, aynı yer.
  73. Olgun, a.g.e., s.55.
  74. Seçimler hakkında bkz., Olgun, a.g.e., s.56-68.
  75. Akşın, a.g.e., s.158-159.
  76. Meclis-i Mebusan Birinci Devre-i İçtimaiye,4 Kanun-i Evvel 1324-5 Kanun-i Sani 1327, Meclis-i Mebusan Başkitabeti, İstanbul 1 Mart sene 1328. Meclis-i Mebusan üyelerinin isimleri ve seçim bölgeleri için bkz., Olgun, a.g.e., s.437-443.
  77. İkdam, nr. 5232, 18 Kânun-i Evvel 1908; Feylesof Rıza Tevfik, Hürriyet ve İ'tilaf Kütüphanesi Neşriyatı, No: 1, İstanbul 1328, s.9; İbnü'l-Emin Mahmud Kemal İnal, Son Asır Türk Şairleri, II.Baskı, İstanbul 1969, s.1490; Ölümünden Sonra Rıza Tevfik, s.18'den naklen Ulunay, “Yeni Yılın Büyük Matemi'; Filozof Rıza Tevfik, Hayatı Hatıraları, Şiirleri, s.45'den naklen, Şehsuvaroğlu; Uçman, a.g.e., s.14.
  78. Olgun, a.g.e., s.56.
  79. Özellikle Tanin gazetesi başyazarı Hüseyin Cahit (Bey)'in kuvvetli kalemiyle destek verdiği bu adaletsiz seçim süreci hakkında bkz., Kuran, a.g.e., s.453. Rıza Tevfik, suskunlukla karşıladığı bu muameleye çok geçmeden bizzat muhatap olacaktı.
  80. Tunaya, a.g.e., C. III, s.166.